Mihailović je, kao i relativno veliki broj oficira i vojnika bivše kraljevske vojske, uspio izbjeći zarobljavanje u aprilskom ratu.

Dio njih, pogotovo onih u nepristupačnijim krajevima, ili nije bio upoznat ili nije htio prihvatiti kapitulaciju potpisanu 17.4. 1941.

Neki od njih, uključujući Mihailovića, su bili odlučni nastaviti makar simboličnu oružanu borbu. Grupa s pukovnikom Mihailovićem koja je brojala 7 oficira i 24 vojnika je 8.5. stigla na Ravnu Goru u Srbiji, a 14.6. se proglasila Jugoslovenskom vojskom u otadžbini kojoj je cilj bilo oslobođenje teritorija Kraljevine Jugoslavije od okupatora.

Uz Mihailovićevu grupu, za nekoliko mjeseci je stvoreno još nekoliko ustaničkih grupa i paravojnih formacija, dio kojih je, poput onih pod vodstvom Koste Pećanca u Srbiji bio vođen četničkom tradicijom, odnosno ideologijom. Svim tim grupama su snažan poticaj dale represalije protiv srpskog stanovništva na okupiranim teritorijima, pogotovo na području novostvorene NDH, a još više njemački napad na SSSR koji je kod mnogih stvorio dojam da bi Sile Osovine ipak mogle izgubiti rat.

Zahvaljujući relativno dobrim vezama s diplomatskim zborom u Beogradu, Mihailović i njegova grupa su, za razliku od ostalih, relativno brzo ostvarili kontakte s britanskom obavještajnom službom, odnosno s izbjegličkom vladom Dušana Simovića u Londonu.

Temeljem toga se Mihailović nametnuo kao vođa svih onih paravojnih formacija u bivšoj Jugoslaviji kojima je cilj bio ne samo završetak okupacije, nego i obnova predratnog ustavnog poretka temeljenog na unitarnoj monarhiji na čelu s dinastijom Karađorđević.

Mihailovićev četnički pokret, koji je zbog toga okupljao gotovo isključivo Srbe (te manjim dijelom Slovence okupljene u paravojnu formaciju poznatu pod nazivom Plava garda), je već u ljeto 1941. godine formulirao strategiju koja je isključivala otvorene oružane sukobe s okupatorskim formacijama, a u svrhu izbjegavanja represalija nalik na one poslije topličkog ustanka u okupiranoj Srbiji 1917. godine, odnosno očuvanja što veće brojnosti, a samim time i vojno-političkoj utjecaja JVUO kao ključnog faktora u Jugoslaviji nakon poraza Sila Osovine. Toj strategiji je u prilog išla kako praksa italijanskog okupatora koji je pretežno srpske ustanike i paravojne formacije u svojoj okupacionoj zoni ne samo tolerirao, nego i oružano potpomagao pod uvjetom da se uzdrže od bilo kakvih oružanih akcija. Mihailović se nadao da bi sličan aranžman mogao postići u njemačkoj okupacionoj zoni, pa je već u ljeto 1941. započeo pregovore s Nedićevom kvislinškom vladom, a preko nje i s predstavnicima njemačkih vlasti.

Mihailoviću je već tada ozbiljan problem predstavljala pojava suparničke paravojne formacije pod vodstvom Titovih komunista, kasnije poznate pod nazivom partizani.

Oni su se od četnika razlikovali ne samo po zalaganju za poratno preuređenje Jugoslavije na socijalističkim i federativnim osnovama, nego i po strategiji koja se temeljila na otvorenoj oružanoj borbi protiv okupatora, bez obzira na eventualne represalije i žrtve.

Razilaženja između dva pokreta eskaliraju nakon što su partizani u Zapadnoj Srbiji stvorili teritorij prozvan Užička Republika. Nakon neuspjelih pokušaja da se međusobno koordiniraju djelatnosti, dva pokreta stupaju u otvoreni oružani sukob u jesen 1941. godine, što je koincidiralo s tzv. prvom neprijateljskom ofanzivom.

Iako su partizani oružano uspjeli nadvladati same četnike, nisu bili u stanju savladati tehnički nadmoćnije njemačke snage te su krajem 1941. iz Srbije prisiljeni na povlačenje u Istočnu Bosnu. U samoj Srbiji Mihailović nije uspio postići formalni sporazum s Nijemcima, ali je zato stvoren modus vivendi s Nedićevim kvislinškim vlastima temeljem koga su nedićevci zadržali upravu nad gradovima a Nijemci nad strateškim komunikacijama, dok je četnicima ostavljena de facto vlast nad ruralnim područjima Srbije. Zauzvrat su se četnici, često djelujući kao eskadroni smrti, borili protiv preostalih partizana i njihovih pristaša.

Dok je istovremeno tekao proces jačanja Mihailovićevog pokreta u Srbiji, sam Mihailović je od strane izbjegličke vlade početkom 1942. proglašen ministrom vojske, dok je JVUO prihvaćena kao regularna oružana formacija Kraljevine Jugoslavije (iako to na samom terenu nije imalo nikakvog značaja). U javnosti zapadnih savezničkih država je Mihailović kao "gerilski vođa" stekao veliku popularnost, došao na naslovnicu časopisa Time, a o njemu je u Hollywoodu snimljen propagandni film Chetniks! The Fighting Guerillas.

U drugim, ne-srpskim, krajevima Jugoslavije Mihailovićeva strategija se zbog niza vojnih i političkih okolnosti nije pokazala tako uspješnom.

Četničke formacije, stvarno ili nominalno potčinjene Mihailoviću, su od 1941. godine bile prisiljene ulaziti u sukobe s drugim paravojnim formacijama, prvenstveno ustašama, a također su - pogotovo u Istočnoj Bosni - vršile brojne ratne zločine nad stanovništvom muslimanske i hrvatske nacionalnosti.

Partizani su se, pak, u većini tih krajeva pokazali daleko više političke spretnosti te od 1942. godine, kada se težište ratnih operacija prenijelo na zapad Jugoslavije, počeli organizacijski i brojčano jačati za razliku od četnika, stalno ograničenih na područja sa srpskom većinom.

Svi su ti procesi kulminirali u bitci na Neretvi, kada su početkom 1943. godine partizani zadali težak poraz četničkim snagama u Hercegovini, odnosno u neposrednom zaleđu jadranske obale. Taj je događaj imao značajne posljedice nekoliko mjeseci kasnije kada je kapitulirala Italija. Tada su upravo partizanske snage bile jedine u prilici efektivno razoružati italijanske garnizone te uspostaviti logističke veze sa zapadnim saveznicima u Italiji. Partizani su time ne samo stekli dodatnu vojnu prevagu u odnosu na četnike, nego i postali dovoljno snažan politički faktor da na Teheranskoj konferenciji Velika trojka odluči da se i službeno priznaju kao dio savezničke koalicije. Nasuprot tome, kraljevska vlada je izložena snažnom pritisku da se ili odrekne Mihailovića ili ga prisili na konačni sporazum s Titom.

Svi ti događaji, kao i drugo zasjedanje AVNOJ-a, su Mihailovića, koji je od 1943. godine nalazio u Istočnoj Bosni, prisilili da pokuša proširiti političku bazu svog pokreta, kojim su sve dotle dominirali radikalni velikosrpski nacionalisti. U januaru 1944. je u selu Ba održan tzv. Svetosavski kongres gdje je Mihailović promovirao politiku suradnje s antikomunistički nastrojenim strankama i političkim formacijama iz ne-srpskih krajeva. Međutim, taj pokušaj nije imao ikakve praktične važnosti. Mihailovićeva strategija je i u to vrijeme bila ista - izbjegavati sukobe s Nijemcima, odnosno čuvati bazu pokreta u Srbiji odatle bi se preuzela vlast u zemlji nakon što se, po očekivanju, zapadni saveznici iskrcaju na Balkan.

Ti su planovi propali nakon odluke zapadnih saveznika da odustanu od tzv. mediteranske strategije i koncentriraju se na iskrcavanje u Francusku, čime je otpala svaka mogućnost opsežnije invazije Balkana.

U političkom smislu se ona iskazala kroz sporazum Tito-Šubašić kojim se, na britanski pritisak, i kraljevska vlada odrekla Mihailovića i njegovog pokreta.

U ljeto 1944. je, pak, Crvena armija prodrla u Rumunjsku i Bugarsku te time prisilila njemačku grupu armija E na povlačenje iz Grčke. Partizanske snage su to shvatile kao priliku da izvrše ofanzivu u Srbiji. Rezultat toga je bio konačni vojnički krah četnika, ostaci čijih jedinica su bili prisiljeni na povlačenje na zapad.

Do proljeća 1945. se dio Mihailovićevih jedinica pridružio jedinicama Sila Osovine, te s njima povlačio na zapad (s izuzetkom grupe koja je na prevaru likvidirana kod Lijevče polja). Grupa pod vodstvom Mihailovića se, pak, u maju 1945. našla na tromeđi BiH, Srbije i Crne Gore te je praktički uništena u bitci na Zelengori, pri čemu je poginuo i Mihailovićev sin Vojislav. Već prije toga su Mihailovićev sin Branko i kći Gordana prešli partizanima.

 Nazad na vrh strane